Kunnen bedrijven tegelijkertijd het algemeen belang dienen en voldoen aan de financiële eisen van ongeduldige aandeelhouders? Anton Buijs is sceptisch. Hij concludeert dat ze dit zonder externe hulp en/of druk niet zullen (kunnen) doen. Voor verdere verduurzaming zullen we het daarom toch vooral, net als in de afgelopen decennia, van de overheid moeten hebben.
Thuis bewaar ik een relatiegeschenk uit de tijd dat ik bij GasTerra werkte. Het is een mooi vormgegeven sterlingmotortje, dat een klein wiel aandrijft. De sterlingmotor, een meer dan 200 jaar oude uitvinding van de Schotse predikant Robert Sterling wordt ook wel heteluchtmotor genoemd, omdat voor de werking benodigde energie afkomstig is uit een externe warmtebron. Waar die warmte vandaan komt, maakt niet uit, dus de motor kan in beginsel met elke brandstof én duurzame energiebronnen zoals zonnespiegels uit de voeten. Wie geïnteresseerd is in de technische details en de redenen waarom dit milieuvriendelijke alternatief voor de inwendige verbrandingsmotor nooit meer dan een nicheproduct is geworden, kan onder andere terecht op de betreffende Wikipedia-pagina.
Een van de toepassingen van de sterlingmotor is de HRe-ketel. Deze gasketel is een kleine warmtekrachtinstallatie die een deel van de opgewekte warmte gebruikt om stroom te produceren. Dat gebeurt met behulp van de ingebouwde sterlingmotor, die op zijn beurt een generator aandrijft. Het geheel is beduidend energie-efficiënter dan een conventionele HR-ketel.
De gassector zag de HRe-ketel vijftien jaar geleden daarom als de ultieme opvolger van de HR-ketel. Een succesvolle uitrol zou goed in de energietransitiestrategie van de betrokken bedrijven passen zonder hun financiële belangen te schaden. Aardgas, zijnde de minst vervuilende fossiele brandstof, gold in brede kring nog als de perfecte brugbrandstof op weg naar een volledig klimaatneutrale energievoorziening. Hoe meer aardgas en hoe minder kolen voor de opwekking van elektriciteit wordt gebruikt, hoe kleiner de CO2-voetafdruk onder aan de streep is. Dat is precies wat een HRe-ketel doet: hij verbruikt meer gas dan een HR-ketel, maar (over)compenseert dat met de productie van stroom.
> “Of we het nu leuk vinden of niet, aardgas was, is en blijft voorlopig een onmisbaar bestanddeel van de energievoorziening en daarmee paradoxaal genoeg niet alleen onderdeel van het probleem maar ook van de oplossing.”Niettemin heeft de HRe-ketel het nooit gered in de verwarmingsmarkt. Het is een vrij groot apparaat, lawaaiig, verbruikt zoals gezegd meer gas en is duurder dan een HR-ketel. De installatiebranche was daardoor nooit echt enthousiast. Het verlaagde stroomverbruik weegt voor een gemiddeld huishouden bovendien niet tegen het hogere gasverbruik op.
De overheid hielp ook niet mee. Aanvankelijk was er een aanschafsubsidie, maar die verdween vrij snel, mede omdat aardgas – zeker na het begin van de aardbevingsellende in Groningen – in een steeds kwadere reuk kwam te staan. Dat is sinds de sluiting van het Groningenveld niet veranderd. Integendeel, onder meer door geopolitieke verwikkelingen zoals de door Poetin ontketende oorlog tegen Oekraïne in 2022 en meer recent de strapatsen van Trump & co. in het Midden-Oosten. We moeten er dus zo snel mogelijk vanaf, net als van kolen en olie.
De vraag blijft echter: kan dat wel en zo ja hoe dan? De cijfers stemmen om te beginnen niet optimistisch ondanks de sterke groei van duurzame alternatieven, met name wind en zonne-energie. Het Nederlandse energiegebruik bedroeg vorig jaar ongeveer 400 TWh. Daarvan nam aardgas 285 TWh oftewel ruim 70 procent voor zijn rekening. Het was goed voor 36 procent van de elektriciteitsproductie (wind en zon 48 procent). Opgedeeld in sectoren is 37 procent van het totale Nederlandse aardgasverbruik bestemd voor de industrie, 22 procent voor de energievoorziening en 25 procent voor de gebouwde omgeving (bron: Nationaal Energie Dashboard).
Dit opgeteld bij de problemen die de verdere verduurzaming de komende jaren dreigen te vertragen – denk aan de ontoereikende capaciteit van het stroomnetwerk – tonen aan hoe weerbarstig dit dossier is. Of we het nu leuk vinden of niet, aardgas was, is en blijft voorlopig een onmisbaar bestanddeel van de energievoorziening en daarmee paradoxaal genoeg niet alleen onderdeel van het probleem (energieafhankelijkheid en CO2-uitstoot) maar ook van de oplossing (veiligstellen van de voorzieningszekerheid tijdens de energietransitie).
Ik benijd de bestuurders niet die zich voor deze schijnbare kwadratuur van de cirkel zien gesteld. Ook de betrokken industriële bedrijven bevinden zich tussen twee vuren: het maatschappelijke belang enerzijds en het economische (lees aandeelhouders-) belang anderzijds, waarbij het laatste steeds meer de overhand lijkt te krijgen. Dit mede onder invloed van Trump’s Amerika, waar Gordon Gekko’s lijfspreuk – Greed is Good! – weer helemaal terug is van (nooit echt) weggeweest.
> “Subsidies die energiebedrijven over de streep zouden kunnen trekken, liggen uiteraard moeilijk. Die zijn niet voor niets succesvol geframed als fossiele subsidies.”De HRe-ketel leek destijds zo’n mooi compromis tussen beide, maar strandde in ingrijpend gewijzigde omstandigheden én een denkfout: dat winstmaximalisatie en MVO structureel met elkaar te verenigen zijn. Uiteindelijk blijven de financiële resultaten leidend. De bereidheid van de meeste aandeelhouders van beursgenoteerde internationale concerns om die (deels) op te offeren aan verduurzaming is daarom minimaal, zo niet afwezig. Daar moet het bestuur van deze ondernemingen, ook als het van goede wil is, op een of andere manier mee om zien te gaan.
Wat dan? Subsidies die energiebedrijven over de streep zouden kunnen trekken, liggen uiteraard moeilijk. Die zijn niet voor niets succesvol geframed als fossiele subsidies. Leg maar eens uit aan een toch al tot op het bot verdeelde samenleving dat het bedrijfsleven miljarden gemeenschapsgeld moet krijgen om problemen op te lossen die het zelf (mede) heeft veroorzaakt.
Diezelfde samenleving helpt trouwens zelf ook lang niet altijd mee. Op zich vanuit het algemeen belang verdedigbare maatregelen, zoals het exploiteren van resterende en nieuwe gasvelden of het investeren in nieuwe infrastructuur, stuiten vaak op hevig verzet van omwonenden en milieugroepen. Niet zelden met succes. In dat licht is het een klein wonder dat inmiddels gemiddeld de helft van onze stroomproductie uit duurzame bronnen komt. Dit, moeten we eerlijkheidshalve erbij vermelden, vooral dankzij geslaagd overheidsbeleid zoals de salderingsregeling en het subsidiëren en faciliteren van de bouw van windparken op zee.
Kortom, niet alles is kommer en kwel. De meeste energie- en klimaatwinst lijkt me nu te behalen door iets wat al veel te lang te weinig aandacht heeft gekregen: het substantieel verlagen van de energievraag door het energie-efficiënter maken van slecht geïsoleerde gebouwen en huizen. Niet met een subsidietje hier en een subsidietje daar, maar door, bijvoorbeeld, woningbouwverenigingen te verplichten én financieel in staat te stellen dit op grote schaal aan te pakken. Bijkomend voordeel: daar profiteren uiteindelijk vooral de laagste inkomensgroepen van, dus het maatschappelijk draagvlak hiervoor lijkt verzekerd.
En laten we eerlijk zijn: niets is duurzamer dan ongebruikte energie.