De energietransitie wordt vaak verdedigd met de belofte dat zij uiteindelijk tot lagere energierekeningen leidt. Dat is een riskante belofte, aldus Frans de Heij. De komende jaren blijven investeringen in elektriciteitsnetten, productie en opslag juist zichtbaar stijgen in de kosten voor huishoudens en bedrijven. Maar daaruit volgt niet dat de energietransitie maatschappelijk te duur is. Het probleem is eerder dat we de baten vaak op de verkeerde plek zoeken.
Veel opbrengsten van de energietransitie verschijnen niet op de energierekening. Ze zitten in vermeden klimaatschade, minder afhankelijkheid van fossiele import, grotere weerbaarheid en strategische autonomie. Dat zijn belangrijke baten, maar in het publieke debat blijven ze vaak abstract. Begrippen als duurzaamheid en autonomie klinken overtuigend, maar zijn lastig te vertalen naar concrete euro’s, levensjaren of dagelijkse ervaringen.
Luchtkwaliteit is anders. Die baat is tastbaar, meetbaar en economisch te waarderen. Minder verbranding van fossiele brandstoffen betekent minder uitstoot van fijnstof, stikstofoxiden en zwaveldioxide. Dat leidt tot minder ziekte, minder vroegtijdige sterfte en een langere gezonde levensduur. Schonere lucht laat daarmee zien dat de maatschappelijke opbrengst van de energietransitie veel breder is dan de energierekening.
Niet alle verbetering van de luchtkwaliteit kan direct aan de energietransitie worden toegeschreven. Ook strengere emissienormen, industriële filters, schonere voertuigen en veranderingen in de landbouw hebben een belangrijke bijdrage geleverd. De energietransitie grijpt direct aan op de belangrijkste onderliggende oorzaak van luchtvervuiling: verbranding. Minder kolen, minder olie en uiteindelijk minder gas betekenen ook minder luchtverontreiniging.
> “Luchtkwaliteit is een klassiek Europees publiek goed. Europese samenwerking, emissienormen en energietransitie leveren directe gezondheidswinst op over landsgrenzen heen”De winst speelt op drie niveaus. Op Europees en nationaal niveau gaat het om lagere achtergrondconcentraties. Op stedelijk niveau gaat het om schonere mobiliteit en minder blootstelling langs drukke wegen. En achter de voordeur gaat het om binnenlucht: koken, verwarming, ventilatie, vocht en houtstook.
De grootste gezondheidswinst is geboekt via de daling van achtergrondvervuiling. Europese studies laten zien hoe groot die ontwikkeling is geweest. Op basis van Global Burden of Disease-data concluderen onderzoekers dat het aantal verloren levensjaren door luchtvervuiling in Europa tussen 1990 en 2019 met ongeveer 63 procent is gedaald. Ook in Nederland is dat beeld herkenbaar. Metingen van RIVM en CBS laten zien dat fijnstofconcentraties sinds de jaren negentig ongeveer zijn gehalveerd en dat emissies van zwaveldioxide en stikstofoxiden sterk zijn afgenomen.
Een exact Nederlands cijfer voor de gewonnen levensverwachting sinds 1990 door verbeterde luchtkwaliteit bestaat niet. Maar op basis van deze trends ligt een conservatieve orde grootte van vier tot zes maanden extra gezonde levensverwachting per Nederlander voor de hand. Omgerekend gaat het dan om circa 6 miljoen gewonnen QALY. Een QALY, een Quality Adjusted Life Year, is een economische maat voor gezondheid: één extra levensjaar in volledige gezondheid telt als één QALY, terwijl jaren in slechtere gezondheid lager worden gewaardeerd. Het is daarmee een manier om gezondheidswinst economisch vergelijkbaar te maken. Bij een waardering van €50.000 per QALY komt een winst van 6 miljoen QALY sinds 1990 neer op ongeveer €300 miljard aan maatschappelijke baat (Het Zorginstituut Nederland heeft in 2015 een bandbreedte genoemd tot 80.000 euro per QALY.).
Daar blijft het niet bij. In het kader van het Schone Lucht Akkoord schat het RIVM dat het gemiddelde levensduurverlies door luchtvervuiling tussen 2030, ten opzichte van 2016, nog eens met ongeveer vier maanden kan dalen. Dat betekent opnieuw miljoenen extra QALY’s en een aanvullende maatschappelijke baat van 100-200 miljard euro. Dat zijn geen baten die op de energierekening verschijnen, maar wel bestaan.
Een belangrijk deel van deze winst is bovendien grensoverschrijdend. Afhankelijk van de stof en weersomstandigheden is een aanzienlijk deel van de luchtvervuiling in Nederland afkomstig uit het buitenland. Sluit een kolencentrale in Duitsland of Polen, dan daalt ook in Nederland de achtergrondconcentratie van fijnstof. Luchtkwaliteit is daarmee een klassiek Europees publiek goed. Europese samenwerking, emissienormen en energietransitie leveren directe gezondheidswinst op over landsgrenzen heen.
> “De verbeterde luchtkwaliteit heeft zelfs letterlijk geleid tot meer licht. De energietransitie laat het zonnetje vaker schijnen.”Ook op stedelijk niveau is de winst zichtbaar. In steden wordt luchtkwaliteit sterk bepaald door verkeer en lokale bronnen. Het gaat daar minder om gemiddelde achtergrondconcentraties en meer om directe blootstelling langs drukke wegen en in dichtbevolkte wijken. Amsterdam schat dat luchtvervuiling leidt tot ongeveer één jaar kortere levensverwachting ten opzichte van een situatie met schone lucht. Dat is geen direct realiseerbare beleidswinst, maar wel een indicatie van de omvang van de ziektelast. Elektrificatie van vervoer kan daarvan een substantieel deel verminderen, met wederom vele miljarden aan baten in het verschiet.
Het derde niveau zit achter de voordeur: de woning. Nederlanders brengen het grootste deel van hun tijd binnenshuis door. Daar wordt blootstelling aan luchtverontreiniging bepaald door koken, verwarming, ventilatie, vocht en houtstook. Koken op gas veroorzaakt stikstofdioxide binnenshuis en draagt bij aan fijnstof. Slechte ventilatie kan leiden tot ophoping van schadelijke stoffen en schimmelvorming.
De precieze gezondheidswinst van woningverduurzaming is lastiger te kwantificeren dan die van buitenlucht. Maar internationale literatuur en studies van de World Health Organization laten zien dat binnenluchtkwaliteit belangrijk is voor gezondheid en welzijn. Dat maakt woningverduurzaming niet alleen een energie- of klimaatmaatregel. Goede isolatie, voldoende ventilatie, elektrificatie van koken en verwarming en het vermijden van houtstook dragen bij aan een gezonder binnenmilieu.
De verbeterde luchtkwaliteit heeft zelfs letterlijk geleid tot meer licht. Sinds de jaren tachtig is in Europa sprake van global brightening: door de afname van aerosolen en fijnstof bereikt meer zonlicht het aardoppervlak. De lucht is blauwer en helderder geworden. De energietransitie laat het zonnetje vaker schijnen.
De les is niet dat de energietransitie gratis is. Dat is zij niet. De investeringen zijn groot en blijven de komende jaren zichtbaar. De les is ook niet dat iedere investering vanzelf wordt terugverdiend via een lagere energierekening. Dat is te simpel en wekt verkeerde verwachtingen.
De eerlijkere boodschap is dat de energietransitie grote kosten heeft, waar grote maatschappelijke baten tegen overstaan. Schonere lucht is daarvan een concreet voorbeeld. Wie alleen naar de energierekening kijkt, ziet vooral de kosten. Wie breder kijkt, ziet ook de baten: langere en gezondere levens, meer autonomie, een comfortabel klimaat en hogere maatschappelijke welvaart. Dat bredere perspectief is nodig om de investeringen in de energietransitie eerlijk te beoordelen.