De energietransitie is in volle gang en dat is goed nieuws. Steeds meer woningen krijgen zonnepanelen, warmtepompen en laadpalen. Maar met die versnelling groeit ook de druk op het elektriciteitsnet, en daarmee de roep om zwaardere aansluitingen. Van 1-fase naar 3-fase, voor de zekerheid. In het position paper "Congestie: in de volgende 3 fases?" openen Nando Tolboom en Henry Lootens het debat hierover. De meeste woningen hebben geen zwaardere aansluiting nodig. Wat ze wel nodig hebben, is regie.
De transitie is een fase ingegaan die de midden-transitie heet. Waar het begon met zonnepanelen op het dak en een slimme meter in de meterkast, beslaat het nu laadpalen, airco's, warmtepompen en thuisbatterijen. De meterkast is daarmee uitgegroeid tot de energie-rotonde van de woning, de plek waar alle energiestromen samenkomen. Dat biedt kansen, maar vraagt ook om een andere manier van denken. Niet gelijktijdig elk apparaat op maximaal vermogen, maar slim spreiden over de dag.
### De meterkast: van stoppenkast naar energieknooppuntDe kern van de discussie gaat niet over 1-fase of 3-fasen. Het gaat om gelijktijdigheid. Een warmtepomp op zichzelf is zelden een probleem. Een laadpaal ook niet. Een kookplaat ook niet. De uitdaging ontstaat pas als alles tegelijk draait. De vraag is daarom niet hoeveel vermogen er beschikbaar is, maar wie er voorrang krijgt, wat kan wachten, wat kan moduleren en wie dat bepaalt.
Die vraag wordt nu nog te weinig gesteld. Apparaten worden toegevoegd alsof de woning vanzelf een samenhangend systeem wordt. Maar een verzameling deeloplossingen is nog geen ontwerp. Hier ligt een kans: door bij de installatie al na te denken over volgorde en prioriteit, kan de bestaande 1-faseaansluiting in verreweg de meeste woningen prima volstaan. Dat is geen beperking, dat is systeemdenken.
### 3-fase: nuttig gereedschap, geen standaardoplossingDaarmee is 3-fase niet verkeerd. In bepaalde situaties is het verstandig of nodig. Maar het verdient geen automatische voorkeur. In de praktijk hebben woningen namelijk nauwelijks 3-fase-apparaten. Een warmtepomp benut één fase, een kookplaat één of twee, een oven ook één. Het gevolg is dat de belasting zelden gelijk over drie fasen verdeeld is. Op wijkniveau kan dat leiden tot scheefbelasting en ongelijke spanning die kabels en transformatoren extra onder druk zet. Meer rijstroken leiden niet vanzelf tot een betere doorstroming.
De les is constructief: wie 3-fase inzet, moet dat doen vanuit een doordacht ontwerp, niet als noodgreep. En wie op 1-fase zit, heeft niet per se een probleem maar juist een aanleiding om na te denken over slimme aansturing. Dat gesprek moeten we breder voeren.
> “De oplossing: investeren in kennis en installatiekwaliteit. Een goed ontworpen systeem bespaart meer dan een extra fase.” ### De warmtetransitie past op 1-fase en is al begonnenDe beperking van de 1-faseaansluiting vormt geen belemmering voor de warmtetransitie in het merendeel van de grondgebonden woningen. Het cruciale inzicht is het verschil tussen elektrisch vermogen en verwarmingsvermogen: een warmtepomp haalt een groot deel van de benodigde energie uit de buitenlucht. De meterkast hoeft dus lang niet al het verwarmingsvermogen te leveren. Vrijwel iedere woning met een gasverbruik onder de 1400 kubieke meter heeft voldoende aan een warmtepomp op 1-fase.
Sterker nog, de warmtetransitie op 1-fase is al verder dan velen denken. Airco's worden volgens TNO-onderzoek verrassend vaak ingezet voor verwarming, zijn relatief netvriendelijk en laten zien dat elektrificatie niet per se om grote ingrepen vraagt. Tegelijkertijd is er winst te behalen bij de kwaliteit van warmtepompinstallaties. Te kleine warmtepompen die bij koude dagen terugvallen op een straalkachel of elektrische back-up belasten het net juist op de momenten dat het er om spant. De oplossing: investeren in kennis en installatiekwaliteit. Een goed ontworpen systeem bespaart meer dan een extra fase.
Het ritme van de dag biedt daarbij een natuurlijk kader. Koud is het in de ochtend, geef daar de warmtepomp ruimte. Koken doe je in de avond en laden doe je in de nacht. Elk moment zet een eigen techniek in zijn kracht. De verschuiving van productsubsidies naar systeemsubsidies met net-randvoorwaarden kan de markt stimuleren om hierop bij te scholen.
### Randvoorwaarden als kompasRandvoorwaarden als kompas
Om deze transitie in goede banen te leiden, zijn heldere randvoorwaarden onmisbaar. Niet als rem, maar als kompas. Wij doen drie concrete voorstellen om die discussie in gang te zetten. Ten eerste: thuisbatterijen bij woningen met een gasaansluiting aan banden leggen, met vermogensbegrenzing en verplichte loadbalancing. Zolang de warmtevraag nog fossiel wordt ingevuld, is het logischer om schaarse netcapaciteit in te zetten voor de daadwerkelijke warmtetransitie dan voor handelsoptimalisatie.
Ten tweede: de gratis verwijdering van gasaansluitingen koppelen aan de voorwaarde dat er een aantoonbaar netvriendelijke warmteoplossing is geplaatst. Zo voorkomen we dat de netbeheerder een gasaansluiting niet inruilt voor een netprobleem, en borgen we dat de maatschappelijke investering daadwerkelijk bijdraagt aan de transitie. Ten derde: de registratieplicht voor zonnepanelen en batterijen uitbreiden naar laadpalen en warmtepompen, met meer detail over hoe apparaten zijn aangesloten. Meer zichtbaarheid levert betere data, en betere data levert betere beslissingen.
> “Het debat hoeft niet in Den Haag te beginnen, het begint gewoon in de meterkast. En het goede nieuws is: de techniek is er al.” ### Deel kennis. Geen energie.De echte vraag is niet "kan alles op 1-fase?" het antwoord daarop is verrassend vaak ja. En ook niet "is 3-fase beter?" soms wel, soms niet. De echte vraag is: hoe organiseren we elektrificatie zo dat woningen vooruit kunnen én zodat we collectief toekomstbestendige keuzes maken?
Het antwoord begint bij kennisdeling. Een fundament van kennis geeft de aarding en rust om een transitie vorm te geven richting het einddoel. Het debat hoeft niet in Den Haag te beginnen, het begint gewoon in de meterkast. En het goede nieuws is: de techniek is er al. De warmtetransitie is haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar op de bestaande aansluiting. Wat we nodig hebben is niet meer koper, maar meer kennis, betere regie en heldere spelregels. 1-fase is in veel gevallen prima bruikbaar mits je de randvoorwaarden serieus neemt.